Espainiako Gobernuak Asturiasko Printzerrian duen ordezkari Adriana Lastrak ostiral honetan hedabideen aurrean egindako agerraldian adierazi duenez, finantzaketa autonomikoaren eredu berriaren eragina “positiboa izango da” Asturiasentzat, eta baita Ongizate Estatua blindatzen laguntzeko ere.
“Gure erkidegoa da, Gaztela eta Leonekin batera, populazio doituaren irizpideengatik onuragarriena, irizpide horiek kontuan hartzen baitituzte ez bakarrik biztanle kopurua, baita hainbat faktore ere, hala nola zahartzea, lurraldea, sakabanaketa edo landa eremuetan zerbitzuak ematearen kostu handiagoak”, esan du.
Adriana Lastrak azpimarratu duenez, sistema berria kalkulatzeko, Asturiasko biztanleria doitua biztanleria erreala baino %9,6 handiagoa da. “Horrek esan nahi du 100 asturiar bakoitzeko, ereduak onartzen dituela ia 110 pertsona artatzeko behar baliokideak, gure orografia eta sakabanaketa duen lurralde batean kalitatezko zerbitzu publikoak bermatzeko ahalegina objektiboki handiagoa delako”, azaldu du, gaineratuz bigarren erkidego onuragarriena ere badela, sakabanaketaren aldagaia aplikatzean.
Gobernuko ordezkariaren hitzetan, Asturiasen proposatutako ereduaren ondorioz, gaur egun indarrean dagoen ereduaren bidez jasoko lituzkeen baliabideak urteko 248 milioi inguru handituko lirateke. Baliabide gehigarri horiek osasungintza publikoa indartzeko, hezkuntza hobetzeko, zerbitzu sozialak indartzeko eta inor atzean gera ez dadin bermatzeko balioko dute. “Azken finean, baliabide gehiago gure Ongizate Estatua babesten eta modernizatzen jarraitzeko”, azpimarratu du.
Lastraren esanetan, erreforma honek erkidego guztientzako baliabideak hobetzen ditu, elkartasuna handitzen du, berdinketa horizontal eta bertikaleko mekanismoak hobetzen ditu, eta autonomia eta erantzukidetasun fiskal handiagoa sustatzen ditu.
Gainera, aurreko ereduak 13 urte daramatzala iraungita gogorarazi du, eta berria Zerga eta Finantza Politikako Kontseiluan eztabaidatuko dela (autonomia erkidego guztiek dute ordezkaritza kontseilu horretan) eta Diputatuen Kongresuan onartuko dela (subiranotasun nazionalaren egoitza da).
Adriana Lastraren ustez, Espainiako Gobernuak “etxeko lanak egin ditu” eta “arlo ekonomikoan egin duen lan onari esker”, autonomia-erkidegoen artean banatu daitezkeen baliabide gehiago daude, eta, beraz, “eredu serioa, sendoa eta interes orokorrerako pentsatua” aurkeztu du Alderdi Popularraren aurrean, ez baita gai izan erreforma-proposamen bat planteatzeko, ezta finantzaketa autonomikoari buruzko diskurtso koherente bat artikulatzeko ere.
“Eredu berri horrek autonomia-erkidego guztiei egiten die mesede, lurralde-ekitatea hobetzen du eta Asturiasen eta beste eskualde batzuen behar espezifikoak aitortzen ditu. Berari esker, finantziazio justuago baterantz egin ahal izango dugu aurrera, Espainia kohesionatuago baterantz eta Ongizate Estatu indartsuago baterantz”, esan du.
EREDU BERRIA
Espainiako Gobernuak Asturiasen duen ordezkariak agerraldia egin du ostiral honetan, Maria Jesus Montero Gobernuko lehen presidenteorde eta Ogasun ministroak eredu berria aurkeztu eta gero.
Eredu berriak 2027an ekarriko omen du, eta urte horretan indarrean jartzea espero da, indarrean dagoen eredua mantenduko balitz erkidegoek lortuko lituzketenak baino 20.975 milioi gehiago. Eredu horrek 2027an banatuko dituen baliabideak guztira 224.507 milioikoak izango direla kalkulatzen da. Likidatutako azken urtean –2023ari dagokio– autonomia-erkidegoek 152.484 milioi jaso zituzten finantzaketa-sistematik.
Monterok finantzaketa-eredu berri horren oinarriak azaldu ditu, Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak egindako promesa betez: Autonomia erkidegoentzat finantzaketa zabalagoa eta bidezkoagoa planteatzea, eta, aldi berean, lurralde bakoitzaren berezitasunak aintzat hartzea.
Proposamen hori autonomia-erkidegoetako gobernu guztiei bidali zaie, ezagutu dezaten, datorren asteazkenean ezohiko Politika Fiskal eta Finantzarioko Kontseilu (CPFF) batean eztabaidatu eta aztertu dezaten.
Eredu berriaren oinarriak eta printzipioak
Autonomia-erkidegoak finantzatzeko eredu berriak banaketa-irizpide berriak eta hobekuntza metodologikoak ditu, eta Jaurlaritzarentzat lehentasunezkoak diren printzipioetara mugatzen da:
· Populazio doituaren proposamen berri bat sartu da, despopulazioaren erronkari erantzuten dioten aldagai berriak jasotzen dituena eta populazio-taldeen estratifikazio zehatzagoa jasotzen duena.
· Zerga-ahalmena handitzea; horrek autonomia eta erantzukidetasun fiskala handitu eta nahikotasun-printzipioa indartzen du.
· Lurralde arteko elkartasuna zabaldu, indartu eta bermatzen da, berdinketa horizontal bidezko, objektibo eta garden baten bidez.
· Orekatze bertikala Administrazio zentralaren ekarpen gehigarri batekin ere bermatzen da, osasun eta hezkuntza publikoan eta politika sozialetan inbertsioa handitzea ahalbidetuko duena.
· Autonomiarik handiena, halaber, autonomia-erkidegoek ETEek beren lurraldeetan sortutako BEZaren bilketa jasotzeko duten aukeran ere islatzen da.
· Eredua errealitate berrietara egokitzen da, klima-aldaketaren erronkari aurre egiteko funtsa baitauka.
· Statu quo-ren bermea; horren bidez, autonomia-erkidego batek ere ez du aurreko ereduarekin baino gutxiago jasotzen.
· Finantzaketa-mekanismo osagarria.
Asturiasen kasuan, finantziazioaren hobekuntza populazio doituaren irizpide berriek gehien lagunduko dutenetako bat izango delako azaltzen da.
Irizpide berriak populazio doituan
Estatuak sistemari ekarpen handiagoa egitearekin batera, populazio doituaren irizpidea da eredu berriaren funtsezko elementuetako bat. Autonomia-erkidego bakoitzeko biztanle-kopurua zehazten du, zerbitzuen kostuan eta finantzaketa-beharretan eragina duten aldagaiak haztatuta.
Hala, baliabide autonomikoen banaketa autonomia-erkidegoen ezaugarri demografiko, sozioekonomiko eta geografikoen arabera definitzen da. Adibidez, osasun-gastua handiagoa izango da oso zahartuta dagoen erkidego batean; beste erkidego batek, aldiz, hezkuntza-premia handiagoak izango ditu eskola-adinean dauden biztanleen proportzio handiagoa badu.
Maria Jesus Monterok gogorarazi duenez, Gobernuak joan den otsailean negoziazio prozesu bat ireki zuen erkidegoekin, biztanleria doitua zehazten duten irizpideak eguneratzeko. Azkenean, ez zen adostasunik lortu, eta erkidegoek eurek eskatu zioten Gobernuari proposamen bat aurkezteko, gertatu den bezala.
Metodologiaren hobekuntzak sartu ondoren, honako hauek dira Jaurlaritzaren populazio doituaren proposamen hobetua osatzen duten aldagai nagusiak:
- Erroldako biztanleak. Aldagai garrantzitsuenetako bat. Populazio doituaren haztapenaren% 30 da.
- Babestutako populazio baliokidea. Pretender representar el gasto sanitario, partida presupuestaria más amplia en el ámbito autonómico. %38ko pisua du. Hori kalkulatzeko, 20 adin taldetan banatzen da, indarrean dagoen ereduaren zazpiak atzean utziz. Horri esker, fidagarritasun handiagoa lortzen da biztanle-taldeek behar dituzten baliabideak mugatzean. Hau da, osasun kostuak onuradunen adinaren arabera hurbiltzen dira.
- Hezkuntza. Hezkuntza-gastua zehazteko, 0 eta 17 urte bitarteko biztanle-kopurua hartzen da kontuan, eta horren haztapena % 17ra iristen da. Eta, gainera, beste bi irizpide berri sartu dira: 18 eta 24 urte bitarteko biztanle kopurua eta ikastera beste erkidego batzuetara joaten diren unibertsitateko ikasle kopurua. Horrek aitortzen du komunitate batek bere hezkuntza sisteman beste eskualde batzuetako ikasleak hartzeak dakarren kostua. Aldagai horiek %3,5eko haztapena batzen dute.
- Gizarte-zerbitzuak. Oinarria 65 urtetik gorako herritarrak dira, eta horiek askoz gehiago erabiltzen dituzte osasunarekin edo mendekotasunarekin lotutako zerbitzuak. Nobedadea da bi zatitan banatuta dagoela, 65 eta 79 urte artekoak eta 80 urtetik gorakoak. Aldagai honen haztapena % 7koa da. Beste berritasun bat prestaziorik gabeko langabeen kopurua gehitzea da, %1,5eko pisuarekin, pobrezia eta gizarte bazterketaren adierazgarri gisa.
Biztanleria doitua zehazteko elementu garrantzitsu horiekin batera, zerbitzu publikoen kostuan eragiten duten beste batzuk ere baditu ereduak. Eta bereziki lagunduko dietela despopulazioaren erronkari aurre egiten dioten autonomiei.
· Azalera. Erkidego bakoitzaren kilometro karratuak haztapenaren %1,6 dira.
· Sakabanatzea. %0,5eko pisua du. Biztanledun biztanle-entitate berezien arabera zehazten da.
· Uhartetasuna. Kalkuluan %0,5 suposatzen du.
· Kostu finkoak. Autonomia-erkidego askok defendatutako irizpide berria da. % 0,4ko haztapena du, despopulazioak kaltetutako komunitateei egiten die mesede bereziki, eta aitortzen du zenbait erkidegotan zaila dela eskala-ekonomiak lortzea, populazio urria dutelako.
Eredu berri horretatik sortutako finantzaketa-sistemak mesede egiten dio Asturiasi, biztanleria doituaren irizpidearen proposamen hori dela eta. Horren arrazoia da populazio doitua biztanleria erreala baino %9,6 handiagoa dela. Hau da, finantzaketa eredurako, Asturiasek bere erroldan agertzen direnak baino 96.200 biztanle gehiago ditu. Gainera, bigarren komunitate onuragarriena da, populazio doitua kalkulatzen denean sakabanaketa aldagaia aplikatzean.
Tributu-ahalmena handitzea
Autonomia-erkidegoen baliabide gehienak lagatako zergetatik datoz, eta Gobernuak aurkeztutako proposamenean jasotzen da erkidego guztien zerga-ahalmena handitzea, eta horrek diru-sarrera eta autonomia gehiago ekarriko ditu. Gaur egun, erkidegoen zerga-ahalmena honako zerga hauen arau-bilketak zehazten du:
· PFEZren eta BEZaren% 50.
· Tabakoaren, alkoholaren, garagardoaren eta hidrokarburoen gaineko zerga berezien% 58.
· Oinordetza, Ondare Eskualdaketa eta Egintza Juridiko Dokumentatuen gaineko Zerga, Zenbait Garraiobideren gaineko Zerga Berezia, Jokoaren gaineko Zerga eta Elektrizitatearen gaineko Zerga.
Finantzaketa-eredu berri horrek zerga-gaitasun hori handitzea proposatzen du, diru-sarrera gehiago eta autonomia fiskal handiagoa izan dezaten. Zehazki, baliabideak ia 16.000 milioi handituko dira 2027an.
Aldaketarik nabarmenena PFEZ eta BEZ lagapenaren igoera da. Eredu berriarekin, PFEZagatik %55 lagako litzateke eta BEZagatik %56,5. Gainera, finantzaketa-sistemaren baliabideen barruan sartuko dira honako zerga hauek: Ondarearen gainekoa, banku-gordailuen gainekoa, joko-jardueren gainekoa eta hondakinak zabortegietan uztearen gainekoa.
Nibelazio horizontala
Monterok adierazi bezala, lurraldeen arteko elkartasuna indartu eta zabaldu egiten du ereduak. Horrek esan nahi du autonomia-erkidego guztiek biztanle bakoitzeko batez besteko baliabide-kopuru doitua, tributu-ahalmenaren araberakoa, % 75era iritsiko dutela.
Hala, batez bestekoaren azpitik biztanleko finantzazio doitua duten erkidegoek baliabide gehiago jasoko dituzte, eta batez bestekoaren gainetik daudenek, berriz, sistemaren onura komunerako ekarpena egingo dute. Horrek balio du, batetik, lurralde arteko elkartasuna bermatzeko eta, bestetik, biztanleko finantziazioan distantziak murrizteko.
Nibelazio bertikala
Parametro hori da Gobernuak eta Estatuak autonomia-erkidegoekin eta Ongizate Estatuarekin duten konpromisoa modu agerikoenean erakusten duena. 19.000 milioiko ekarpena eginda, hasierako helburua da autonomia-erkidego bakoitzak baliabide gehien dituenarekiko –hau da, Madrilgo Erkidegoarekiko– duen distantzia 2/3 murriztea. Kalkulu horri esker, urrutien dauden komunitateek baliabide gehiago jasoko dituzte, hobeto daudenek baino.
Estatuak hasiera batean orekatze bertikalari ematen dizkion baliabideak PFEZaren etekinaren %5etik eta transferentzia gehigarri batetik etorriko dira, erkidego guztietatik baliabide gehien dituenarekiko distantzia 2/3 murriztea lortu arte.
Gainerako elementuak
Aurreko parametro horiek guztiek autonomia-erkidegoen baliabideen % 99 osatzen dute, eta esleituta geratu dira zerga-ahalmena zehaztu eta berdinketa horizontal eta bertikaleko mekanismoak ezarri ondoren. Ereduak beste elementu batzuk ere hartzen ditu kontuan, baina garrantzi ekonomiko txikiagoarekin.
· BEZaren mekanismoa ETEetan. Autonomia eta erantzukidetasun fiskal handiagoan aurrera egiteko, eta aldi berean garapen ekonomikoa sustatzeko, autonomia-erkidegoek ETEek beren lurraldean sortutako BEZaren bilketaren zati bat jaso ahal izango dute. Autonomiek eskatu beharko duten neurri horrekin, autonomia erkidegoek enpresa txiki eta ertainak bultzatzeko eta laguntzeko egiten duten ahalegina aitortzen da. Kopuru hori kalkulatzeko, erkidegoan lurralde horretako enpresa txiki eta ertainek likidatutako BEZaren pisu erlatiboaren eta kontsumo-indizearen artean dagoen aldea kalkulatu behar da. Enpresa txiki eta ertainen BEZak kontsumo-indizea gainditzen badu, erkidegoak transferentzia positiboa jasoko du, aldea dela eta. Bestela, zenbatekoa negatiboa izango da.
Alderdi garrantzitsu bat da fase honetako funtsak ez direla lehiakorrak, eta, beraz, lurralde batean baliabideak handitzeak ez du esan nahi beste lurralde batetik kendu behar direnik.
· Klima-funtsa. Krisi klimatikoaren erronkei aurre egiteko, finantziazio sistemari 1.000 milioi inguruko funts klimatikoa emango zaio. Horren 2/3 Mediterraneoko itsasertzeko erkidegoen artean banatuko dira, Mediterraneo itsasoaren berotzearen eraginpean egoteak eta kliman duen eraginak gehien eragiten dien erkidegoen artean, hain zuzen. Gainerako herena gainerako erkidegoek jasoko dute. Banaketa populazio doituaren irizpidearen arabera egingo da.
· Statu quo bermea. Statu quo-a bermatzeko ixte-elementu bat egongo da, eta, beraz, komunitate batek ere, sistema aplikatzen hastean, ez ditu jasoko aurreko ereduarekin lortuko lituzkeenak baino baliabide gutxiago. Mekanismo hori administrazio zentralaren ekarpenekin finantzatuko da, eta horretarako 400 milioi inguru jarriko ditu, bereziki Kantabriari eta Extremadurari mesede egingo diotenak.
Statu quo finantzaketa-ereduaren azken elementua da, eta itxiera gisa jarduten du. Nolanahi ere, Gobernuko lehen presidenteorde eta Ogasun ministroak zerga kudeaketarekin eta eskumen ez homogeneoen finantzaketarekin lotutako beste alderdi batzuk azaldu ditu.
Finantzaketa-mekanismo osagarria
Proposatutako ereduaren arabera, eskumen ez-homogeneoen finantzazioa lagatako BEZaren portzentaje handiagotik etor daiteke. Lagapen gehigarri hori oinarri-urtean finkatuko da, autonomia-erkidego bakoitzak esleituak dituenen arabera.
Hautazko mekanismoa da. Beraz, erkidegoek nahi izanez gero, eskumen ez-homogeneoen finantzaketa orain arte bezala jasotzeko aukera izango dute, Estatuko diru-sarreren indizean (ITE) oinarritutako transferentzia eboluzionatu baten bidez.
Enpresa Txiki eta Ertainen BEZaren kasuan bezala, berriz ere aukera ematen da, eta horrek erkidegoen autonomia indartzen du eta finantzaketa-eredu berriaren malgutasuna islatzen du.