Madril.- Gobernuko lehen presidenteorde eta Ogasun ministro Maria Jesus Monterok gaur aurkeztu du finantzaketa eredu berriaren proposamena, baliabide publikoak autonomia erkidegoen artean banatzeko irizpideak jasotzen dituena. Eredu berriak 2027an ekarriko omen du, eta urte horretan indarrean jartzea espero da, indarrean dagoen eredua mantenduko balitz erkidegoek lortuko lituzketenak baino 20.975 milioi gehiago. Eredu horrek 2027an banatuko dituen baliabideak guztira 224.507 milioikoak izango direla kalkulatzen da. Likidatutako azken urtean –2023ari dagokio– autonomia-erkidegoek 152.484 milioi jaso zituzten finantzaketa-sistematik.
Aragoiren kasuan, proposatutako ereduak, egun indarrean dagoen ereduarekin jasoko lituzkeen baliabideak urtean 630 milioitan handitzea ekarriko luke.
Ogasun Ministerioaren egoitzan egindako prentsaurreko batean, Monterok nabarmendu du proposatutako eredua onuragarria dela sistema autonomiko osoarentzat, Ongizate Estatua blindatzeko baliabide autonomikoak handitzen dituelako, lurraldeen arteko elkartasuna indartu eta zabaltzen duelako, autonomia eta erantzunkidetasun fiskala handitzen duelako, lurraldeen berezitasunak errespetatu eta jasotzen dituelako, erkidego guztiek kalitatezko zerbitzu publikoak lurralde osoan eskaini ahal izateko nahikotasun-printzipioa bermatzen duelako eta biztanleko finantzaketa-distantziak murrizten dituelako.
Monterok finantzaketa-eredu berri horren oinarriak azaldu ditu, Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak egindako promesa betez: Autonomia erkidegoentzat finantzaketa zabalagoa eta bidezkoagoa planteatzea, eta, aldi berean, lurralde bakoitzaren berezitasunak aintzat hartzea. Proposamen hori autonomia-erkidegoetako gobernu guztiei bidali zaie, ezagutu dezaten, datorren asteazkenean ezohiko Politika Fiskal eta Finantzarioko Kontseilu (CPFF) batean eztabaidatu eta aztertu dezaten.
Monterok nabarmendu du proposamenak “Ogasun Ministerioko lantaldearen lan handia” islatzen duela, “parlamentu autonomikoen, adituen edo ikasketa zentroen hamaika proposamen bildu eta aztertu dituena”, “interes orokorrari” erantzuten dion eta “printzipio gidari zuzen, argi eta gardenak” barneratzen dituen finantzaketa eredua asmatzeko. Horregatik, CPFFren bilerara “izpiritu eraikitzailearekin” joateko eskatu die autonomia-erkidegoei.
Eredu berriaren oinarriak eta printzipioak
Autonomia-erkidegoak finantzatzeko eredu berriak banaketa-irizpide berriak eta hobekuntza metodologikoak ditu, eta Jaurlaritzarentzat lehentasunezkoak diren printzipioetara mugatzen da:
· Populazio doituaren proposamen berri bat sartu da, despopulazioaren erronkari erantzuten dioten aldagai berriak jasotzen dituena eta populazio-taldeen estratifikazio zehatzagoa jasotzen duena.
· Zerga-ahalmena handitzea; horrek autonomia eta erantzukidetasun fiskala handitu eta nahikotasun-printzipioa indartzen du.
· Lurralde arteko elkartasuna zabaldu, indartu eta bermatzen da, berdinketa horizontal bidezko, objektibo eta garden baten bidez.
· Orekatze bertikala Administrazio zentralaren ekarpen gehigarri batekin ere bermatzen da, osasun eta hezkuntza publikoan eta politika sozialetan inbertsioa handitzea ahalbidetuko duena.
· Autonomiarik handiena, halaber, autonomia-erkidegoek ETEek beren lurraldeetan sortutako BEZaren bilketa jasotzeko duten aukeran ere islatzen da.
· Eredua errealitate berrietara egokitzen da, klima-aldaketaren erronkari aurre egiteko funtsa baitauka.
· Statu quo-ren bermea; horren bidez, autonomia-erkidego batek ere ez du aurreko ereduarekin baino gutxiago jasotzen.
· Finantzaketa-mekanismo osagarria.
Aragoiren kasuan, finantzaketaren hobekuntza populazio doituaren irizpideengatik onura gehien jasotzen duen erkidegoetako bat delako da, eredu berriak kostu finkoen aldagaia kontuan hartzen duelako, despopulazioaren arazoari aurre egiten dioten autonomia-erkidegoei mesede egiten diena.
Zehazki, populazio doitua populazio erreala baino %8 handiagoa da. Hau da, finantzaketa eredurako, Aragoiko komunitateak bere erroldan agertzen direnak baino 107.000 biztanle gehiago ditu.
Irizpide berriak populazio doituan
Estatuak sistemari egiten dion ekarpen handiagoarekin batera, populazio doituaren irizpidea da eredu berriaren funtsezko elementuetako bat, eta hor Aragoiri egiten dio mesede bereziki. Autonomia-erkidego bakoitzeko biztanle-kopurua zehazten du, zerbitzuen kostuan eta finantzaketa-beharretan eragina duten aldagaiak haztatuta.
Hala, baliabide autonomikoen banaketa autonomia-erkidegoen ezaugarri demografiko, sozioekonomiko eta geografikoen arabera definitzen da. Adibidez, osasun-gastua handiagoa izango da oso zahartuta dagoen erkidego batean; beste erkidego batek, aldiz, hezkuntza-premia handiagoak izango ditu eskola-adinean dauden biztanleen proportzio handiagoa badu.
Maria Jesus Monterok gogorarazi duenez, Gobernuak joan den otsailean negoziazio prozesu bat ireki zuen erkidegoekin, biztanleria doitua zehazten duten irizpideak eguneratzeko. Azkenean, ez zen adostasunik lortu, eta erkidegoek eurek eskatu zioten Gobernuari proposamen bat aurkezteko, gertatu den bezala.
Metodologiaren hobekuntzak sartu ondoren, honako hauek dira Jaurlaritzaren populazio doituaren proposamen hobetua osatzen duten aldagai nagusiak:
- Erroldako biztanleak. Aldagai garrantzitsuenetako bat. Populazio doituaren haztapenaren% 30 da.
- Babestutako populazio baliokidea. Pretende representar el gasto sanitario, partida presupuestaria más amplia en el ámbito autonómico. %38ko pisua du. Hori kalkulatzeko, 20 adin taldetan banatzen da, indarrean dagoen ereduaren zazpiak atzean utziz. Horri esker, fidagarritasun handiagoa lortzen da biztanle-taldeek behar dituzten baliabideak mugatzean. Hau da, osasun kostuak onuradunen adinaren arabera hurbiltzen dira.
- Hezkuntza. Hezkuntza-gastua zehazteko, 0 eta 17 urte bitarteko biztanle-kopurua hartzen da kontuan, eta horren haztapena % 17ra iristen da. Eta, gainera, beste bi irizpide berri sartu dira: 18 eta 24 urte bitarteko biztanle kopurua eta ikastera beste erkidego batzuetara joaten diren unibertsitateko ikasle kopurua. Horrek aitortzen du komunitate batek bere hezkuntza sisteman beste eskualde batzuetako ikasleak hartzeak dakarren kostua. Aldagai horiek %3,5eko haztapena batzen dute.
- Gizarte-zerbitzuak. Oinarria 65 urtetik gorako herritarrak dira, eta horiek askoz gehiago erabiltzen dituzte osasunarekin edo mendekotasunarekin lotutako zerbitzuak. Nobedadea da bi zatitan banatuta dagoela, 65 eta 79 urte artekoak eta 80 urtetik gorakoak. Aldagai honen haztapena % 7koa da. Beste berritasun bat prestaziorik gabeko langabeen kopurua gehitzea da, %1,5eko pisuarekin, pobrezia eta gizarte bazterketaren adierazgarri gisa.
Biztanleria doitua zehazteko elementu garrantzitsu horiekin batera, zerbitzu publikoen kostuan eragiten duten beste batzuk ere baditu ereduak. Eta bereziki lagunduko dietela despopulazioaren erronkari aurre egiten dioten autonomiei:
· Azalera. Erkidego bakoitzaren kilometro karratuak haztapenaren %1,6 dira.
· Sakabanatzea. %0,5eko pisua du. Biztanledun biztanle-entitate berezien arabera zehazten da.
· Uhartetasuna. Kalkuluan %0,5 suposatzen du.
· Kostu finkoak. Autonomia-erkidego askok defendatutako irizpide berria da. % 0,4ko haztapena du, despopulazioak kaltetutako komunitateei egiten die mesede bereziki, eta aitortzen du zenbait erkidegotan zaila dela eskala-ekonomiak lortzea, populazio urria dutelako.
Hain zuzen ere, Aragoiri mesede handia egiten diote populazio doituaren irizpideek, despopulazioarekin lotutako elementuak kontuan hartzen dituelako ereduak. Adibidez, aipatutako kostu finkoen aldagai berria txertatzen du; horrek esan nahi du onartu egin behar dela biztanle gutxiko autonomia-erkidegoei zer gainkostu dakarkien beren eskumenak baliatzeak eskala-ekonomiara iristen ez direnean. Ildo horretan, Aragoi da kostu finkoen aldagaiari etekin handiena ateratzen dion erkidegoetako bat.
Despopulazioarekin zerikusia duten beste irizpide batzuetan ere abantaila lortzen du, hala nola lurraldearen azaleran.
Tributu-ahalmena handitzea
Autonomia-erkidegoen baliabide gehienak lagatako zergetatik datoz, eta Gobernuak aurkeztutako proposamenean jasotzen da erkidego guztien zerga-ahalmena handitzea, eta horrek diru-sarrera eta autonomia gehiago ekarriko ditu.
Gaur egun, erkidegoen zerga-ahalmena honako zerga hauen arau-bilketak zehazten du:
· PFEZren eta BEZaren% 50.
· Tabakoaren, alkoholaren, garagardoaren eta hidrokarburoen gaineko zerga berezien% 58.
· Oinordetza, Ondare Eskualdaketa eta Egintza Juridiko Dokumentatuen gaineko Zerga, Zenbait Garraiobideren gaineko Zerga Berezia, Jokoaren gaineko Zerga eta Elektrizitatearen gaineko Zerga.
Finantzaketa-eredu berri horrek zerga-gaitasun hori handitzea proposatzen du, diru-sarrera gehiago eta autonomia fiskal handiagoa izan dezaten. Zehazki, baliabideak ia 16.000 milioi handituko dira 2027an.
Aldaketarik nabarmenena PFEZ eta BEZ lagapenaren igoera da. Eredu berriarekin, PFEZagatik %55 lagako litzateke eta BEZagatik %56,5. Gainera, finantzaketa-sistemaren baliabideen barruan sartuko dira honako zerga hauek: Ondarearen gainekoa, banku-gordailuen gainekoa, joko-jardueren gainekoa eta hondakinak zabortegietan uztearen gainekoa.
Nibelazio horizontala
Monterok adierazi bezala, lurraldeen arteko elkartasuna indartu eta zabaldu egiten du ereduak. Horrek esan nahi du autonomia-erkidego guztiek biztanle bakoitzeko batez besteko baliabide-kopuru doitua, tributu-ahalmenaren araberakoa, % 75era iritsiko dutela.
Hala, batez bestekoaren azpitik biztanleko finantzazio doitua duten erkidegoek baliabide gehiago jasoko dituzte, eta batez bestekoaren gainetik daudenek, berriz, sistemaren onura komunerako ekarpena egingo dute. Horrek balio du, batetik, lurralde arteko elkartasuna bermatzeko eta, bestetik, biztanleko finantziazioan distantziak murrizteko.
Nibelazio bertikala
Parametro hori da Gobernuak eta Estatuak autonomia-erkidegoekin eta Ongizate Estatuarekin duten konpromisoa modu agerikoenean erakusten duena. 19.000 milioiko ekarpena eginda, hasierako helburua da autonomia-erkidego bakoitzak baliabide gehien dituenarekiko –hau da, Madrilgo Erkidegoarekiko– duen distantzia 2/3 murriztea. Kalkulu horri esker, urrutien dauden komunitateek baliabide gehiago jasoko dituzte, hobeto daudenek baino.
Estatuak hasiera batean orekatze bertikalari ematen dizkion baliabideak PFEZaren etekinaren %5etik eta transferentzia gehigarri batetik etorriko dira, erkidego guztietatik baliabide gehien dituenarekiko distantzia 2/3 murriztea lortu arte.
Gainerako elementuak
Aurreko parametro horiek guztiek autonomia-erkidegoen baliabideen % 99 osatzen dute, eta esleituta geratu dira zerga-ahalmena zehaztu eta berdinketa horizontal eta bertikaleko mekanismoak ezarri ondoren. Ereduak beste elementu batzuk ere hartzen ditu kontuan, baina garrantzi ekonomiko txikiagoarekin.
· BEZaren mekanismoa ETEetan. Autonomia eta erantzukidetasun fiskal handiagoan aurrera egiteko, eta aldi berean garapen ekonomikoa sustatzeko, autonomia-erkidegoek ETEek beren lurraldean sortutako BEZaren bilketaren zati bat jaso ahal izango dute. Autonomiek eskatu beharko duten neurri horrekin, autonomia erkidegoek enpresa txiki eta ertainak bultzatzeko eta laguntzeko egiten duten ahalegina aitortzen da. Kopuru hori kalkulatzeko, erkidegoan lurralde horretako enpresa txiki eta ertainek likidatutako BEZaren pisu erlatiboaren eta kontsumo-indizearen artean dagoen aldea kalkulatu behar da. Enpresa txiki eta ertainen BEZak kontsumo-indizea gainditzen badu, erkidegoak transferentzia positiboa jasoko du, aldea dela eta. Bestela, zenbatekoa negatiboa izango da.
Alderdi garrantzitsu bat da fase honetako funtsak ez direla lehiakorrak, eta, beraz, lurralde batean baliabideak handitzeak ez du esan nahi beste lurralde batetik kendu behar direnik.
· Klima-funtsa. Krisi klimatikoaren erronkei aurre egiteko, finantziazio sistemari 1.000 milioi inguruko funts klimatikoa emango zaio. Horren bi heren Mediterraneoko itsasertzeko erkidegoen artean banatuko dira, Mediterraneo itsasoaren berotzearen eraginpean egoteak eta kliman duen eraginak gehien eragiten dien erkidegoen artean, hain zuzen ere. Gainerako herena gainerako erkidegoek jasoko dute. Banaketa populazio doituaren irizpidearen arabera egingo da.
· Statu quo bermea. Statu quo-a bermatzeko ixte-elementu bat egongo da, eta, beraz, komunitate batek ere, sistema aplikatzen hastean, ez ditu jasoko aurreko ereduarekin lortuko lituzkeenak baino baliabide gutxiago. Mekanismo hori administrazio zentralaren ekarpenekin finantzatuko da, eta horretarako 400 milioi inguru jarriko ditu, bereziki Kantabriari eta Extremadurari mesede egingo diotenak.
Statu quo finantzaketa-ereduaren azken elementua da, eta itxiera gisa jarduten du. Nolanahi ere, Gobernuko lehen presidenteorde eta Ogasun ministroak zerga kudeaketarekin eta eskumen ez homogeneoen finantzaketarekin lotutako beste alderdi batzuk azaldu ditu.
Finantzaketa-mekanismo osagarria
Proposatutako ereduaren arabera, eskumen ez-homogeneoen finantzazioa lagatako BEZaren portzentaje handiagotik etor daiteke. Lagapen gehigarri hori oinarri-urtean finkatuko da, autonomia-erkidego bakoitzak esleituak dituenen arabera.
Hautazko mekanismoa da. Beraz, erkidegoek nahi izanez gero, eskumen ez-homogeneoen finantzaketa orain arte bezala jasotzeko aukera izango dute, Estatuko diru-sarreren indizean (ITE) oinarritutako transferentzia eboluzionatu baten bidez.
Enpresa Txiki eta Ertainen BEZaren kasuan bezala, berriz ere aukera ematen da, eta horrek erkidegoen autonomia indartzen du eta finantzaketa-eredu berriaren malgutasuna islatzen du.
Erantzukizun handiagoak zergen kudeaketan
Gobernuko lehen presidenteorde eta Ogasun ministroak adierazi duenez, Exekutiboaren asmoa egungo ereduaren funtzionamendua birformulatzea da; izan ere, eredu horretan, erkidegoek konturako ekarpenak jasotzen dituzte zerga bilketaren aurreikuspenaren arabera. Eredu horretan, bi urte igaro arte ez da behin betiko likidaziorik egiten.
“Erkidegoekin negoziazio bati heldu nahi diogu, likidazioak lehenago izan daitezen eta arinago egin daitezen”, adierazi du Ministerioan emandako prentsaurrekoan. Premisa horrekin, Monterok iragarri du “hala nahi duten erkidegoek kutxa komun edo partekatuaren sistema bati heldu ahal izango diotela, non PFEZaren diru-sarrerak eta beste zerga batzuk aldi berean iritsiko diren Estatuko eta Autonomia Erkidegoko administrazioetara”. Ordainketa-sistema berri horretan parte hartzeko erabakia erkidego bakoitzak adieraziko du Estatuarekiko Batzorde Mistoan, eta bost urtean behin aldatu ahalko da.
Estatuaren eta autonomia-erkidegoen arteko lankidetza eta koordinazioa sustatzeko bidean, Exekutiboak “zerga-sistema sarean kudeatzeko eredu” berri bat martxan jartzeko asmoa duela ere iragarri du presidenteordeak. Helburua da autonomia-erkidegoek eskumen kudeatzaile gehiago bereganatu ahal izatea, betiere Estatuarekin koordinatuta.
Komunitateen arteko desberdintasunak murrizten dituen eredua
Monterok nabarmendu duenez, eredu horrek ekitatea hobetzen du, biztanleko baliabide gehiago eta gutxiago dituen erkidegoaren arteko ezberdintasunak 1.500 eurokoak izatetik egungo ereduarekin 477 eurokoak izatera pasatzen baitira, statu quo fasearen aurretik proposatutako sistemarekin. Erkidego batek ere aurreko ereduarekin baino diru gutxiago jaso ez dezan zuzenketa egin ostean, aldeak 700 eurotan daude. Hau da, indarrean dagoen ereduak ematen duen diferentzialaren erdia baino gutxiago.
Lehen presidenteordeak azpimarratu duenez, Gobernuaren proposamenak autonomia erkidego guztiei egiten die mesede. Eta Gobernuak Lurralde arteko Konpentsazio Funtsean tarte espezifiko bat gaitzeko asmoa duela aurreratu du, autonomia-erkidegoen finantzaketa indartzeko eta biztanleko finantzaketan batez bestekoaren azpitik dauden autonomia-erkidego guztiei ekarpen gehigarri bat bermatzeko. Neurri horrek logika ekonomiko nabaria duela defendatu du Monterok. “Erkidego bat biztanleko finantzaketan batez bestekoaren azpitik badago, horrek esan nahi du dinamika txikiagoa duela ekonomikoki, eta hori hobetu egiten dela baliabide gehiagoren bidez, baina baita inbertsio eta azpiegitura hobeen bidez ere”, amaitu du.
Monterok ondorioztatu duenez, ereduaren indargune nagusiak hauek dira: Ongizate Estatua indartzeko baliabideak handitzen ditu, lurralde berezitasunak errespetatzen ditu, lurraldeen arteko elkartasuna indartu eta bermatzen du, autonomia eta erantzukizun fiskala handitzen ditu eta alde anitzeko eta aldebiko negoziaziorako mekanismoak aldi berean izatea bateragarri egiten du.