O ministro de Política Territorial e Memoria Democrática, Anxo Víctor Torres, presidiu hoxe, no Auditorio Nacional, o acto anual de homenaxe ás vítimas do Golpe de 1936, a Guerra de España e a Ditadura, no que foron entregadas 22 declaracións de Recoñecemento e Reparación a persoas e colectivos que sufriron represión, asasinato ou exilio durante esta etapa histórica do noso país.
Neste encontro, recoñeceuse, entre outras figuras, a mulleres como a mallorquina Aurora Picornell, símbolo da loita obreira e o compromiso feminista; ao poeta José Bergamín, obrigado a máis de tres décadas de exilio polas súas ideas; a Asociación Amical de Mauthausen, pola súa enorme contribución ao rescate da Memoria Democrática, ou o asturiano Cristino García Granda, nacido en Gozón que foi un sindicalista, militante comunista español, guerrilleiro antifranquista e membro da resistencia francesa durante a Segunda Guerra Mundial, declarado Fillo Predilecto de Asturias en 2022.
A seguir móstranse as biografías das 22 declaracións de Recoñecemento e Reparación outorgadas polo Ministerio de Política Territorial e Memoria Democrática:
CRISTINO GARCÍA GRANDA
Nacido en Gozón (Asturias), foi un sindicalista, militante comunista español, guerrilleiro antifranquista e membro da resistencia francesa durante a Segunda Guerra Mundial. Durante a guerra de España participou activamente en diferentes combates, alcanzando polos seus méritos o grao de tenente no XIV Corpo de Exército Guerrilleiro. En 1939 tras finalizar a contenda, exiliouse a Francia, onde foi recluído nun campo de internamento. Durante a Segunda Guerra Mundial participou na resistencia francesa á fronte da 158.ª División da Agrupación de Guerrilleiros Españois, co grao de tenente coronela. Condenado á morte, xunto a nove dos seus compañeiros, tras un consello de guerra sumarísimo, na madrugada do 21 de febreiro de 1946 foi fusilado nas tapias do cemiterio municipal de Carabanchel Baixo, onde foi enterrado.
AURORA PICORNELL FEMENIAS
Nacida en Palma, líder sindicalista e costurera de profesión, foi unha muller comprometida coa loita da clase traballadora e pola igualdade das mulleres. Pioneira na organización e celebración do Día da Muller Traballadora, celebrado por primeira vez en España na Casa do Pobo de Palma o 8 de marzo de 1934. Alcumada A Pasionaria mallorquina, foi durante a Segunda República unha das máis destacadas dirixentes do Partido Comunista en Mallorca. Tras o golpe de Estado de 1936, membros dos sublevados en Mallorca apresárona e torturaron. Aurora Picornell foi fusilada xunto a outras mulleres, coñecidas como lles Roges deas Molinar, a véspera do día de reis de 1937. Tiña 24 anos.
FRANCISCO RODRÍGUEZ BETANCOR
Natural de Las Palmas de Gran Canaria, mecánico electricista e membro da UXT, participou na constitución da Agrupación Socialista de Los Llanos de Aridane en 1931. Elixido alcalde desa localidade o 12 de marzo de 1936, ao triunfar o golpe de Estado do 18 de xullo fuxiu aos montes xunto a varios concelleiros e militantes socialistas. Foi detido en novembro dese mesmo ano, encarcerado nOs Chairos e fusilado no piñeiral de Fuencaliente. O seu exhumación, en 1994, foi a primeira exhumación xudicial realizada en España durante a etapa democrática.
As 15 ROSAS DE GRAZALEMA
Saúde Alberto Barea, Catalina Alcaraz Godoy, Isabel Atienza Gómez, Jerónima Barea Recuncho, María Josefa Barea Recuncho, Teresa Castro Ramírez, Ana Fernández Ramírez, Cristina Franco Domínguez, Josefa de Jesús Gómez Pérez, Lolita Gómez, María Josefa Nogales Castro, Teresa Menacho, Antonia Pérez Vega, María Isabel Román Montes, Natividade Vílchez, campesiñas, gandeiras e tejedoras de la, non afiliadas a ningún partido ou sindicato, foron detidas e interrogadas. Ao negarse a dar información sobre os seus familiares, foron encarceradas polos falanxistas, violadas, rapadas, obrigadas a beber aceite de ricino e paseadas. Xunto con o neno Francisco Peña, o Bizarrito sufriron torturas, para ser finalmente fusiladas no km 57 da estrada de Rolda. Foi en febreiro de 1937.
RAMON RUBIAL CAVIA
Nacido en Erandio (Bizkaia), foi presidente do PSOE desde 1976 ata a súa morte e presidente do Consello Xeral Vasco na etapa preautonómica. Ingresou no sindicato metalúrxico de UXT en1920, paso a militar nas Mocidades Socialistas e o PSOE en 1922. Desde entón converteuse nun destacado activista da causa obreira. Combateu na guerra de España na fronte do Norte, sendo capturado o 1 de novembro de 1937 en Bilbao e condenado á morte, pena que lle foi conmutada por trinta anos de prisión. Estivo prisioneiro en varios cárceres e penais durante case dúas décadas. Foi excarcerado o 23 de agosto de 1956. Tras a chegada da democracia, foi senador por Bizkaia e un dos principais referentes do socialismo español da recente etapa democrática.
JULIA HIDALGO ARGÜESO
Natural de Sanlúcar de Barrameda. Defínese a si mesma como nai, avoa, feminista e comunista. Chegou a Madrid para estudar Ciencias Políticas, carreira que se truncou polas detencións e o exilio. Foi ante todo unha loitadora antifascista durante a ditadura franquista. Detida pola Brigada Político-Social, torturada na Dirección Xeral de Seguridade, vítima de Billy o Neno e encarcerada no Cárcere de Mulleres de Carabanchel na década dos 70. Tras saír do cárcere, exiliouse en París e Londres durante un ano e medio. Nunha das súas tres detencións foi procesada por sedición ao estado cun pedimento fiscal de oito anos de cárcere. Dirixente do PCE e Esquerda Unida destacou ademais por difundir a obra e figura de María Teresa León.
VÍCTOR DÍAZ- CARDIEL
Nacido en Fuensalida (Toledo), obreiro metalúrxico, histórico militante do Partido Comunista de España desde 1956. Pola súa actividade política foi encarcerado durante a ditadura franquista e pasou nove anos en prisión, de 1965 a 1974. Nas primeiras eleccións xerais tras a ditadura, foi candidato por Madrid ao Congreso dos Deputados. Así mesmo foi secretario xeral do Partido Comunista de Madrid durante a Transición. Participa en Esquerda Unida desde a súa fundación en 1986, e foi secretario de organización, membro do seu Consello Político e da súa Presidencia. Actualmente, é o portavoz da Plataforma por un Centro para a Paz e a Memoria no antigo cárcere de Carabanchel.
MARÍA JOSÉ PICÓ CARBALLOS
É presidenta da Asociación de Vítimas de Alacante: Bebés Roubados e Adopcións Irregulares. Busca á súa irmá xemelga, desaparecida no Hospital de Alacante en marzo de 1962. Durante a segunda noite despois do parto, unha enfermeira comunicoulle á súa nai que unha das nenas estaba “malita” e, unhas horas máis tarde, que morrera. María José iniciou a procura da súa irmá en 2011. O fiscal de menores, ante as numerosas irregularidades e ausencias nos rexistros, ditou orde de exhumación. Ningún dos restos atopados coincidiu co ADN dos pais de María José. A pesar diso, arquivouse o caso. María José é, desde a asociación de vítimas de Alacante, unha incansable loitadora en defensa do esclarecemento das nenas e nenos subtraídos en España.
JOSÉ BERGAMÍN GUTIÉRREZ
Natural de Madrid, escritor, a súa obra literaria é a máis extensa e diversa dos membros da Xeración da República, denominación que prefería á de Xeración do 27. Comprende aforismos, ensaio, poesía, teatro e artigos literarios e políticos en prensa. A iso cabe engadir o seu extraordinario labor como editor de libros (Edicións da Árbore, en España, e editorial Séneca, en México) e de revistas, como “Cruz e Raia”. O seu compromiso co II República era manifesto. En xullo de 1936 foi presidente da Alianza de Intelectuais Antifascistas e agregado cultural na Embaixada española en París, onde se ocupou de buscar apoios morais e financeiros para a República. Ao finalizar a guerra exíliase en París, posteriormente en México, Venezuela e Uruguai, onde foi profesor e continuou vinculado co Movemento Mundial dos Partidarios da Paz. Tras o seu regreso a España en 1958, volveu por segunda vez ao exilio parisiense en 1963 por asinar unha Carta de Intelectuais en Apoio aos Mineiros Asturianos en Folga e publicado artigos contra o réxime de Franco en Caracas. Tras 31 anos de exilio, regresa definitivamente en 1970 e morre en San Sebastián en 1983.
MARÍA VÁZQUEZ SUÁREZ
Nacida en Vilaescura, Ourense), foi unha mestra galega que coa chegada da República identificouse coa reforma pedagóxica. Colaborou coa Liga Internacional de Mulleres Ibéricas e Hispanoamericanas e a Asociación de Mulleres Republicanas. En 1933 incorporouse á FETE - UXT. Participou en campañas e mitins con discursos centrados en políticas educativas e a defensa dos dereitos das mulleres. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detida nA Coruña acusada de defender a escola laica e o amor libre. Trasladárona á prisión de Pontedeume e o 19 de agosto foi fusilada nunha praia de Miño. A súa casa foi saqueada e os seus libros queimados. Tiña 42 anos.
XUSTIZA DEMOCRÁTICA
Xustiza Democrática foi unha asociación de xuíces, fiscais e secretarios xudiciais de España, que se deu a coñecer en 1971 de forma anónima e clandestina durante a ditadura franquista. Agrupaba aos membros da xudicatura de crenzas democráticas e tiña como obxectivos implantar o estado de dereito en España e democratizar as estruturas da administración de xustiza. Tivo as súas orixes en Barcelona en 1971, pero se constituíu formalmente en 1972, en casa do maxistrado madrileño Clemente Auger, nunha reunión á que acudiron xuristas como Jesús Chamorro, Carlos Jiménez Villarejo, Fernando Ledesma, José Antonio Martín Pallín e José María Mena, entre outros. Máis tarde incorporáronse outros como Perfecto Andrés Ibañez, Cándido Conde-Pumpido, Juan Alberto Belloch ou M.ª Teresa Fernández da Veiga. Xustiza Democrática disolveuse tras a aprobación da Constitución de 1978. Esta organización clandestina serviu de antecedente directo para a creación, coa chegada da democracia, de asociacións de carácter progresista na xudicatura e a fiscalía, como Xuíces para a Democracia e a Unión Progresista de Fiscais.
JOSE MARIA DE CHAIROS PASTOR.
O PAI CHAIROS Naceu en Madrid en 1906. Foi un xesuíta español, o máis coñecido dos “curas obreiros” de España. Pasou de ser un confesor próximo ao franquismo a vivir desde finais de 1955 nunha chabola do Pozo do Tio Raimundo, un popular asentamento chabolista de Vallecas, dedicando a súa vida á transformación social do barrio obreiro. Impulsou cooperativas eléctricas para levar luz a miles de familias, promoveu a mellora de infraestruturas de auga, escolas, vivendas de bloque en substitución de chabolas e colaborou cos movementos obreiros nas loitas sociais e pola volta da democracia. O seu contacto directo cos desherdados cambiou a súa perspectiva e terminou afiliándose a Comisións Obreiras e ao Partido Comunista de España (PCE), protagonizando momentos icónicos como un mitin en Vallecas en 1977 co puño no alto. A pesar do seu compromiso político co PCE, mantivo a súa condición de sacerdote xesuíta ata o final dos seus días. O Pozo do Tio Raimundo e o Pai Chairos constitúen un referente especial do papel que desempeñaron os curas obreiros e os movementos veciñais na conquista da democracia.
AMICAL DE MAUTHAUSEN E OUTROS CAMPOS E DE TODAS As VÍTIMAS DO NAZISMO EN ESPAÑA
A Amical de Mauthausen e outros campos e de todas as vítimas do nazismo de España naceu o ano 1962 impulsada clandestinamente por antigos deportados republicanos españois (como Joan Pagès —o seu primeiro presidente—, Amadeu López Arias, Eliseu Villalba ou Joaquim Amat-Piniella) co apoio da asociación francesa Amicale de Mauthausen. Legalizada en 1978 agrupa aos ex deportados republicanos dos campos de concentración nazis, así como aos familiares e amigos, tanto dos sobreviventes como dos deportados asasinados os campos. A asociación representa aos deportados deste campo austríaco e de todos os campos do III Reich, aínda que toma o nome de Mauthausen por ser o campo ao que foron deportados máis españois. É destacable o seu intenso labor a favor da memoria de quen viviron e loitaron durante a guerra de España antes de pasar a fronteira catalano-francesa, cara ao exilio, e máis tarde sufriron deportación aos campos nazis.
LUÍS ALTOLAGUIRRE BOLÍN
Nacido en Málaga, irmán do escritor Manuel Altolaguirre. Pertencía a unha familia hacendada, relixiosa e conservadora. Presentouse ás eleccións de febreiro de 1936 ao Congreso dos deputados pola partido Alianza Agraria Española integrado en CÉDAA aínda que non conseguiu escano. Xunto con José María Hinojosa e corenta e seis detidos máis foron levados ante o muro do cemiterio de Santo Rafael e fusilados o 22 de agosto de 1936 por un grupo de milicianos que acababan de asaltar a prisión provincial. Tiña 32 anos.
EMILIA GRAÑA RAMOS-SABUGO
Nacida en Vigo, ten 79 anos e non esqueceu como descubriu a desigualdade sendo unha nena, nos anos 50. Tras pasar a súa infancia en Vigo, foise a estudar a Madrid e cursou Ciencias Políticas na Complutense, onde coñeceu a quen serían compañeiras de loita no Movemento Democrático das Mulleres do que é cofundadora con Cristina Almeida e Paca Sauquillo Participou na primeira manifestación feminista, na década dos 70. Estivo detida tres días por ter na súa habitación un libro de Wilhelm Reich sobre sexualidade feminina. A obra non estaba prohibida, pero o réxime consideraba esas ideas perigosas.
MODESTO BRANCO AMOR
Nado en Ourense, escritor e xornalista en galego e en castelán. En 1919 emigrou a Buenos Aires (Arxentina), onde tomou parte activa da Federación de Sociedades Galegas. De volta en España contactou coa Xeración do 27 e coñeceu a Federico García Lorca. Durante a Guerra defendeu a causa republicana. Regresou a España en 1965. A súa última etapa foi moi fecunda, a pesar de ser relegado pola cultura oficial do tardofranquismo debido aos seus posicionamentos de esquerda, o carácter crítico da súa obra e a súa homosexualidade, que aparece de forma destacada nos poemarios eróticos publicados póstumamente como Ars Amandi. Estivo vinculado á fronte de Liberación Homosexual Galego e foi membro numerario da Real Academia Galega. Morreu en Vigo en 1979.
TORIBIO MARTÍNEZ CABRERA
Nacido en Andiñuela de Somoza (León), foi un militar español que alcanzou o grao de xeneral e permaneceu leal á Segunda República durante a Guerra de España. Gobernador Militar de Cartaxena, evitou a sublevación da praza, sede da mariña republicana. En novembro de 1936 foi nomeado xefe do Estado Maior Central do Exército republicano, desempeñando un papel relevante na organización militar republicana. Tras a vitoria franquista, foi detido, sometido a un consello de guerra e condenado á morte. Foi fusilado en Paterna (Valencia) o 23 de xuño de 1939, vítima da represión franquista.
JOSÉ MARÍA HINOJOSA LASARTE
Naceu no pobo malagueño de Campillos, fillo de terratenientes con profundas conviccións relixiosas, licenciouse en Dereito entre Granada e Madrid, pero foi en Málaga onde estableceu amizade con Emilio Prados e Manuel Altolaguirre. Con eles dirixiu a revista Litoral, en torno á cal se acabaron reunindo os poetas da Xeración do 27. O seu libro A Flor de California é considerado un dos primeiros e máis puros libros de prosa surrealista na literatura española. Foi detido e encarcerado en Málaga o 24 de xullo de 1936 xunto ao seu pai, Salvador, e o seu irmán Francisco. Os tres foron sacados da prisión provincial por milicianos o 22 de agosto e fusilados ante as tapias do cemiterio de Santo Rafael.
MARÍA DE LOS ÁNGELES MARTÍNEZ MADROÑO
María dos Anxos Martínez Madroño é unha das mulleres afectadas e vinculadas á causa dos bebés roubados en España e as maternidades coercitivas do franquismo. Formou parte do grupo de mulleres que visitaron e fixeron visibles as condicións do centro da institución de Peñagrande en Madrid. Este centro, dependente do Padroado de Protección á Muller, estivo baixo o foco das investigacións debido ao peche de nais novas e internas cuxos fillos, en moitos casos como o seu tras dalo a luz aos 16 anos, presuntamente acabaron en redes de adopcións irregulares e subtracción de bebés.
XAIME QUINTANILLA MARTÍNEZ
Nacido nA Coruña, médico, escritor e político, a súa actividade política centrouse na defensa do galeguismo e o socialismo, participando na I Asemblea das Irmandades dá Fala en 1918 e noutras asembleas políticas. Primeiro alcalde republicano de Ferrol, en 1931, á fronte dunha corporación municipal composta polo PSOE e o Partido Radical. Tras a sublevación militar contra o goberno republicano o 18 de xullo de 1936, foi encarcerado primeiro en Mariña e logo no buque prisión Plus ultra, sendo fusilado o 18 de agosto polos sublevados nas tapias do cemiterio do barrio ferrolán de Caniño, xunto con outros catorce presos.
ALBERTO JIMÉNEZ FRAUD E NATALIA COSSÍO LÓPEZ-CORTÓN
Alberto, nacido en Málaga, foi profesor e pedagogo, secretario da Xunta para Ampliación de Estudos e primeiro director da Residencia de Estudantes. E un discípulo destacado de Francisco Giner dos Ríos. Natalia Cossío, historiadora e tradutora, era filla de Bartolomeu Cossio, unha das figuras máis importantes da pedagoxía española, sucesor de Giner dos Ríos á fronte da Institución Libre de Ensino, e impulsor das Misións Pedagóxicas. Alberto e Natalia contraeron matrimonio e compartiron unha profunda vinculación co proxecto pedagóxico da Institución Libre de Ensino e a Residencia de Estudantes. Tras o estalido da guerra de España tiveron que tomar o camiño do exilio. Viviron en Paris, Cambridge e Oxford onde sufriron múltiples penalidades, pero mantiveron sempre o espírito e a memoria intelectual da España da Idade de Prata. Volveron a Madrid en 1963, por pouco tempo ata viaxar, a Xenebra onde Alberto foi tradutor da ONU. Tras a morte do pedagogo, Natalia presidiu a fundación dedicada á preservación e reimpresión das súas obras e legado cultural.
A GALERNA DE FOLGAS DE 1976
Non se pode entender a Transición nin a conquista da democracia en España sen a reivindicación social e as folgas que se produciron antes e despois da morte do ditador. Só no primeiro trimestre de 1976 desencadeáronse máis de 17.000 folgas no territorio español, a maior onda de mobilizacións obreiras tras a Guerra de España. A subida de salarios e a redución da semana laboral foron as reivindicacións que as motivaron. Iniciouse coa paralización do metro de Madrid. A ela sumáronse paros masivos na SEAT, a construción, o metal e o ensino. Mais de dous millóns de traballadores en folga en todo o país. O conflito máis grave e simbólico ocorreu en Vitoria-Gasteiz onde a intervención policial do 3 de marzo saldouse con 5 mortos e centenares de feridos. As folgas de 1976 foron decisivas para o colapso do proxecto continuista de Carlos Arias Navarro, acelerando o fin do seu goberno en xullo de 1976 e forzando a apertura democrática da Transición. A reivindicación social constitúe un dos fitos fundacionais da nosa democracia.