O Goberno de España homenaxeou hoxe, no Centro Niemeyer de Avilés (Asturias), a quen, tras a Guerra e durante a ditadura, tiveron que abandonar o país á forza por motivos políticos e ideolóxicos. Este acto recoñeceu o papel destes homes e mulleres, que foron fundamentais na defensa da democracia, tanto desde o exilio como na loita contra o fascismo en Europa e América Latina.
A cerimonia, na que han internvenido a ministra de Igualdade, Ana Redondo; o presidente de Asturias, Adrián Barbón; e o secretario de Estado de Memoria Democrática, Fernando Martínez, incidiu no papel dos chamados “nenos da guerra”, coa entrega de declaracións de Recoñecemento e Reparación ás súas familias. Celebrouse, ademais, na semana do 80º aniversario da liberación do campo de concentración de Mauthausen (Austria), o 5 de maio de 1945, onde foron deportados máis de 7.000 españois e españolas.
Máis de 450.000 persoas exiliáronse por causas políticas tras a Guerra de España, e a súa achega foi fundamental nos países que os acolleron, sendo un factor crave de renovación cultural e intelectual. Escritores, artistas, filósofos e científicos como Max Aub, María Zambrano, José Gaos ou Clara Campoamor entre centos de miles de españois e españolas, establecéronse en diferentes países europeos e latinoamericanos, onde continuaron o seu labor creador e intelectual. A súa influencia estendeuse á literatura, a filosofía e a política. Contribuíron de forma activa aos procesos de democratización, desenvolvemento cultural e loita contra o totalitarismo. Facer en Europa, na resistencia contra o nazismo; e en América Latina, nos movementos contra as ditaduras centroamericanas e do Cono Sur.
Mauthausen e os campos de concentración nazi
Este fin de semana teñen lugar en Mauthausen os actos de conmemoración da liberación do último campo de concentración nazi, precisamente o que albergou a máis persoas procedentes de España, exiliados capturados polo réxime alemán e os seus colaboradores. O réxime de Franco non os recoñeceu e foron identificados os alemáns co triángulo azul dos apátridas e co "S" de "Spanier". Estímase que máis de 5.000 persoas que chegaron desde España morreron no campo de concentración nazi de Mauthausen, en Austria.
No marco da Lei de Memoria Democrática de 2022, o Estado recoñece por primeira vez de forma oficial a republicanos e republicanas deportados a campos nazis como vítimas do franquismo, e comprométese a reparar a súa memoria. O Estado asume de forma expresa a súa obriga de protexer, manter e promover a memoria democrática destas vítimas, así como o deber de honrar publicamente a súa historia, recoñecendo que o réxime franquista abandonou e negou a súa protección ante o réxime nazi.
Os nenos e nenas da guerra
Este ano/Este ano, o Ministerio de Política Territorial e Memoria Democrática do Goberno de España quixo celebrar a homenaxe ao exilio pondo o foco nos nenos e nenas da guerra que partiron desde os portos de Asturias, sobre todo desde O Muso, en Xixón. En plena ofensiva franquista sobre o norte de España, entre xuño e outubro de 1937 centenares de menores dentre 4 e 14 anos foron embarcados rumbo a países solidarios como a Unión Soviética, Francia, Bélxica, Reino Unido ou México, nunha operación humanitaria impulsada polo Goberno da República para protexelos dos bombardeos e a represión.
Estes menores, coñecidos como “nenos da guerra”, viviron un exilio longo, incerto e, en moitos casos, permanente. Algúns se integraron nos seus países de acollida e nunca regresaron a España; outros participaron na Resistencia europea durante a Segunda Guerra Mundial ou sufriron novas traxedias en contextos de conflito, como ocorreu con quen foron acollidos na Unión Soviética. A súa historia é un símbolo do desarraigamento, pero tamén da resiliencia e a dignidade da infancia republicana.
Neste contexto, esta mañá entregáronse por parte do Estado as Declaracións de Recoñecemento e Reparación ás familias de:
Nuria Balcells dOs Reis, coñecida literariamente como Nuria Parés, foi poeta, ensaísta e tradutora. Con trece anos saíu de España coa súa familia en 1938. Primeiro Paría, despois Nova York, A Habana e, finalmente México, onde faleceu en 2010.
Pablo Benítez Castelán, que en 1939 cruzou a fronteira francesa e foi internado, xunto á súa familia, no campo de Argelès-sur-Mer. Posteriormente, toda a familia exiliouse á Unión Soviética. Regresou a España en 1957.
Rosario Celia Canteli Osegui, evacuada en 1937 de Xixón á Unión Soviética. Con ela marcharon 3 irmáns: Ricardo, Mariña e Amelia. Retornou en 1996. Rosario é viúva doutro neno da guerra, Ceferino Pequeño.
Alejandro Rodríguez Álvarez, coñecido como ‘Alejandro Casona’, membro da xeración do 27, ligado á Institución Libre de Ensino, premio Nacional de Literatura, exiliouse a Buenos Aires. Regresou en 1962 e faleceu en Madrid en 1965.
Aurora Correa Hidalgo, chegou a México con 7 anos no grupo coñecido como os ‘Nenos de Morelia’. O seu labor profesional sempre estivo relacionada coa educación, a literatura e a difusión da cultura. Faleceu en 2008 en Guanajuato.
José Cuenca Pina, fillo de José Cuenca, deportado a Mauthausen. En 1939 exíliase a Alxeria a bordo do Stanbrook onde é internado nos campos de concentración de Relizane e Bou Arfa. Logrou reunirse coa súa familia. Faleceu en Colomb-Béchar en 1956.
Emilio Díaz Reverte, partiu en 1939 no Stanbrook, pasaxeiro número 316. Pasou polos campos de concentración de Camp Morand, Bou Arfa e Foum Defla. Exiliouse a Montpellier ata o seu regreso a Barcelona en 1950, onde faleceu en 1957.
Alfredo Espinosa Gómez, fillo de Alfredo Espinosa, conselleiro vasco de Sanidade fusilado en 1937. Ese mesmo ano marchou ao exilio en Bélxica, onde permaneceu coa súa familia ata 1940. Retornaron fuxindo do exército alemán en condicións moi difíciles.
Acracio Fernández Pérez. Co seu pai condenado a cadea perpetua, embarca desde O Havre ata Leningrando, xunto ao resto de “nenos da guerra”. Volve na primeira expedición de nenos retornados pero regresa ao exilio en Dinamarca e Bélxica. Volve definitivamente a España en 1970.
Andrés Gimeno Palacios, exiliouse en 1939 a bordo do Stanbrook a Orán. Pasou por diversos campos e ao regresar a Orán foi director de distintas publicacións, do mesmo xeito que en Francia tempo despois. Faleceu en Hendaia, en 1992.
Conrado Lizcano Montealegre. En 1939 consegue chegar ao porto de Cartaxena onde embarca no Campilo cara a Orán. Alí padeceu todo tipo de dificultades e internamentos en campos alxerinos. Ao morrer Franco, volve a España. Falece en Altea no ano 2000.
Pelayo José Lopez Pérez. Saíu no outono de 1937 para retornar e volver marcharse en 1939 a Francia, onde partiu a México a bordo do Sinaia. En 2016 retornou a Asturias e en 2020, aos 94 anos, faleceu en Xixón. Sempre destacou pola súa gran sensibilidade na recuperación da memoria democrática.
José Maldonado González. Elixido alcalde no distrito de Tuña polo Partido Republicano Radical Socialista nas eleccións municipais de 1931, e deputado en 1936, exiliouse en Francia onde exerceu como ministro e presidente da República no exilio. Regresou coa democracia. Faleceu en Oviedo en 1985.
Teresa Medina Navascués. Exíliase coa súa familia a México, no Mexique. Traballou como perruqueira, dependenta, modista, redactora, directora de publicidade e escritora. Integrouse nun ambiente intelectual, xunto a outros exiliados como Octavio Paz, Max Aub e León Felipe. Falece en México en 2009.
Vicente Moreira Picorel. Embarcou co seu irmán Ramón con destino á Unión Soviética desde o porto O Muso, en Xixón. En 1945 inscríbese, en Moscova, na Escola de Artes e Oficios Artísticos. Regresa en 1956. É autor do monumento conmemorativo aos nenos de Rusia, na praia do Arbeyal, en Xixón. Falece en Madrid en 2009.
Maria Luisa Muñiz Concheso. Evacuada en 1937 desde o porto O Muso a Leningrado. Estudou no ‘Internado para nenos cegos’ porque era invidente desde a infancia, e como consecuencia dunha grave enfermidade perdeu o oído. Se graduó na Universidade de Leningrado como licenciada en Filoloxía Rusa. En 1987 regresa co seu fillo e instálanse en Asturias.
José Muñoz Congost. Ao terminar a guerra embarcou no Stanbrook camiño de Orán. Foi internado no campo de concentración de Hadjerat M’Guil. Estableceuse en Alxer e en 1947 foi nomeado secretario das Mocidades Libertarias de África. Faleceu en 1996 en Limoges.
Francisco Padrino González. Exiliado no Stanbrook en 1939, foi internado en distintos campos de traballo e concentración nos que sobreviviu ata 1942. Reuniuse coa súa familia en Casabranca en 1956. Regresou en 1980. Faleceu en Madrid en 1994.
Matilde da Torre Gutiérrez. Xornalista, escritora, pedagoga e política. Ocupou a dirección xeral de Comercio e Política Arancelaria nos gobernos de Longo Caballero, ata marzo de 1937. Exiliada en Francia e, finalmente, en México. Faleceu en 1946, sendo enterrada no Panteón Español.
Vicente Verdeguer Hipa. Ao acabar a guerra tivo que exiliarse para evitar unha morte segura. Embarcou no African Trader e chegou a Orán onde acabou en diversos campos de concentración e traballos forzados franceses. En 1960 regresou a Valencia e proseguiu a súa militancia na clandestinidade. Morreu en Bétera en 2008.