A Moncloa, Madrid (España)

Con esta Lei preténdese pechar unha débeda da democracia española co seu pasado e fomentar un discurso común baseado na defensa da paz, o pluralismo e a condena de toda forma de totalitarismo político que poña en risco o efectivo goce dos dereitos e liberdades inherentes á dignidade humana. E, nesta medida, é tamén un compromiso co futuro, defendendo a democracia e os dereitos fundamentais como paradigma común e horizonte indeleble da nosa vida pública, convivencia e conciencia cidadá.

Título preliminar, obxectivo e finalidade

O obxecto desta lei é o recoñecemento dos que padeceron persecución ou violencia, por razóns políticas, ideolóxicas, de conciencia ou crenza relixiosa, de orientación e identidade sexual, durante o período comprendido entre o golpe de Estado de 1936, a Guerra Civil e a Ditadura franquista ata a promulgación da Constitución Española de 1978. Trátase de promover a súa reparación moral e recuperar a súa memoria e inclúe o repudio e condena do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 e a posterior ditadura.

Á súa vez, a lei adopta medidas destinadas a suprimir elementos de división entre a cidadanía e promover lazos de unión en torno aos valores, principios e dereitos constitucionais.

Título I, as vítimas

Determínase a consideración de vítima con arranxo aos parámetros internacionais de Dereitos Humanos e declara o carácter nulo de todas as condenas e sancións ditadas durante a Guerra Civil e a Ditadura polos órganos de represión franquista, que así mesmo se declaran ilexítimos. Todas elas terán dereito a unha Declaración de recoñecemento e reparación.

Ademais, instaura o 31 de outubro, data da aprobación en Cortes da Constitución española en 1978 como o día de recordo e homenaxe a todas as vítimas. Así mesmo declárase o 8 de maio como día de recordo e homenaxe ás vítimas do exilio como consecuencia da Guerra Civil e a Ditadura.

Un Título que tamén recolle a elaboración un Censo Nacional de Vítimas da Guerra Civil e a Ditadura, dando resposta á fragmentación e dispersión da información dispoñible sobre as desaparicións forzadas nese período.

Título II, políticas integrais de Memoria Democrática

Consta de catro capítulos e ábrese cunha mención especial ao papel activo das mulleres en España como protagonistas da loita pola democracia e os valores de liberdade, igualdade e solidariedade, que por outra banda é transversal en todo o texto da lei.

A articulación destas políticas asegúrase a través dun plan cuatrienal de actuacións e, no ámbito territorial, coa creación dun Consello Territorial como instrumento de cooperación entre o Estado e as comunidades autónomas, con participación das entidades locais a través da Federación Española de Municipios e Provincias.

No Capítulo I deste Título, sobre o dereito á verdade das vítimas, asúmese que a procura de persoas desaparecidas durante a Guerra Civil e a Ditadura corresponderá á Administración Xeral do Estado, sen prexuízo das competencias doutras administracións públicas relacionadas coa esta actividade, reforzando a colaboración entre as mesmas, e liderando así unha acción de dignificación colectiva do noso país. Inclúe medidas como o impulso ao mapa de fosas, o protocolo de exhumaciones e réxime de autorizacións. Así mesmo créase o Banco Nacional de ADN de Vítimas da Guerra Civil e a Ditadura.

A Sección 2ª deste Capítulo I dedícase aos arquivos e documentación, verdadeira memoria escrita do Estado, regulando o acceso aos fondos e arquivos públicos e privados, e garantindo o seu acceso e protección, cunha mención especial ao Centro Documental da Memoria Histórica de Salamanca.

O dereito á xustiza regúlase en Capítulo II. Con este fin, créase a Fiscalía de Sala para a investigación dos feitos producidos durante a Guerra Civil e a Ditadura, ata a entrada en vigor da Constitución, que constitúan violacións dos dereitos humanos e do Dereito Internacional Humanitario. Terá as funcións de impulso dos procesos de procura das vítimas dos feitos investigados, en coordinación cos órganos das distintas administracións con competencias sobre esta materia.

As medidas de reparación están contempladas no Capítulo III. Inclúense actuacións como a investigación dos bens expoliados durante a Guerra Civil e a Ditadura ou o recoñecemento e reparación das vítimas que realizaron traballos forzados. Como medida reparadora das persoas que sufriron o exilio, disponse unha regra para a adquisición da nacionalidade española para nados fóra de España de pais ou nais, avoas ou avós, exiliados por razóns políticas, ideolóxicas ou de crenza. Os voluntarios integrantes das Brigadas Internacionais poderán adquirir a nacionalidade española por carta de natureza.

O Capítulo IV refírese ao deber de memoria como garantía de non repetición. Desta forma, as administracións públicas adoptarán as medidas necesarias para a retirada dos símbolos e elementos públicos contrarios á Memoria Democrática. Introduce á súa vez medidas para evitar actos de exaltación ou enaltecemento do alzamento militar, a Guerra Civil ou o réxime ditatorial. Co mesmo obxectivo ocúpase da revogación de distincións, nomeamentos, títulos e honras institucionais, de condecoracións e recompensas ou títulos nobiliarios, que fosen concedidos ou supoñan a exaltación da Guerra Civil e a Ditadura.

Así mesmo, inclúe actuacións dirixidas a fundacións e asociacións entre cuxos fin se atope a apoloxía do franquismo ou a incitación directa ou indirecta ao odio ou a violencia contra as vítimas da Ditadura franquista.

Recolle tamén accións no plano educativo actualizándoos contidos curriculares para ESO e Bacharelato, e no plano da investigación e a divulgación co fin de fomentar, promover e garantir na cidadanía o coñecemento da historia democrática española e a loita polos valores e liberdades democráticas. Contémplase a constitución dunha Fundación do Sector Público, cuxo obxecto será contribuír ao coñecemento, difusión e promoción da historia da democracia en España a través da preservación dos arquivos dos Presidentes do Goberno Constitucionais.

Regúlanse os Lugares de Memoria Democrática cunha función conmemorativa e didáctica. En canto ao Val dos Caídos, saliéntase o seu resignificación cunha finalidade pedagóxica e recoñécese o dereito dos familiares a recuperar os restos dos seus ascendientes. As criptas adxacentes á Basílica e os enterramentos teñen o carácter de cemiterio civil e só poderán albergar restos de persoas falecidas como consecuencia da Guerra Civil. Así mesmo procederase a recolocar calquera resto mortal que ocupe un lugar preeminente no recinto. En ningún lugar do recinto poderán levarse a cabo actos de natureza política nin exaltadores da Guerra Civil, dos seus protagonistas ou da Ditadura. Declárase extinguida a Fundación da Santa Cruz del Valle dos Caídos.

Título III, movemento memorialista

O Título III recoñece o labor realizado durante décadas pola sociedade civil na defensa da memoria democrática e a dignidade das vítimas, dispondo a creación dun rexistro de entidades memorialistas. Créase un Consello de Memoria Democrática como órgano consultivo e de participación das estas entidades e prevé a constitución dunha comisión estatal da Memoria e a Reconciliación co Pobo Xitano en España.

Título IV, réxime sancionador

Finalmente, o Título IV incorpora un réxime sancionador regulador das infraccións e sancións, en garantía do cumprimento dos preceptos da lei, en defensa das vítimas e da dignidade dos principios e valores constitucionais no espazo público. Establece multas que van desde os 200 euros para as infraccións máis leves ata os 150.000 euros para as moi graves.

A parte final ten oito disposicións adicionais, unha disposición transitoria, unha disposición derrogatoria e oito disposicións finais.

Unha lei que, co obxectivo da recuperación, salvagarda e difusión da Memoria Democrática, sitúa ás vítimas da Guerra Civil e Ditadura franquista no centro da acción pública, co despregamento de medidas de recoñecemento e reparación. Así mesmo fai efectivo o dereito das vítimas á verdade, asumindo a procura de desaparecidos e impulsando actuacións desde a perspectiva do principio de xustiza. Todo cumprindo ademais co deber de Memoria en garantía da non repetición.